Συνταξιοδοτικό σύστημα: Μήπως ήρθε η ώρα για μια γενναία μεταρρύθμιση;

Φεβρουάριος 4, 2018


Δημοσιεύθηκε Περιοδικό Επίκαιρα - 2-15 Φεβρουαρίου 2018

Το συνταξιοδοτικό μας σύστημα είναι διανεμητικό. Μαζεύει πόρους που προέρχονται από τις εισφορές των σημερινών εργαζομένων, των εργοδοτών και από την κρατική επιχορήγηση και τους διανέμει στους υφιστάμενους συνταξιούχους. Στηρίζεται στην αρχή της «αλληλεγγύης των γενεών». Οι νεότεροι δουλεύουν για να χρηματοδοτούν τις συντάξεις των γηραιότερων, αναμένοντας από την επόμενη γενιά να κάνει το ίδιο, όταν αυτοί συνταξιοδοτηθούν. Κρίσιμη παράμετρος για την βιωσιμότητα του συστήματος είναι η αναλογία εργαζόμενων – συνταξιούχων. Όταν οι εργαζόμενοι είναι πολλοί περισσότεροι από τους συνταξιούχους, τότε το σύστημα μπορεί να λειτουργήσει, καθώς τα έσοδα (εισφορές εργαζομένων) επαρκούν για τη χρηματοδότηση των εξόδων (ικανοποιητικών συντάξεων). Όταν η αναλογία αυτή μειώνεται, τότε αρχίζουν τα προβλήματα.

Για την χώρα μας η αναλογία εργαζόμενων – συνταξιούχων είχε καθοδική συνεχή πορεία ήδη από το 1975 μέχρι σήμερα. Στον Κοινωνικό Προϋπολογισμό του 2009 (του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικής   Ασφάλισης), τα στοιχεία που καταγράφονται είναι αποκαλυπτικά. Η αναλογία εργαζόμενων – συνταξιούχων από 3,66 το 1975, 2,26 το 1995 έχει πέσει στο 1,7 το 2009. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του ΕΦΚΑ η αναλογία αυτή έχει πέσει στο 1,3 για το 2015.

Με λιγότερους εργαζόμενους, αλλά με περισσότερους και νεότερους συνταξιούχους, τα προηγούμενα χρόνια ο κρατικός προϋπολογισμός δαπανούσε όλο και περισσότερα ποσά για να χρηματοδοτήσει τις συντάξεις. Το 2000 οι μεταβιβαστικές πληρωμές του προϋπολογισμού προς τους φορείς της κοινωνικής ασφάλισης ήταν 4,8 δις ευρώ (3,3% του ΑΕΠ). Το 2009 ήταν 17 δις ευρώ (7,2% του ΑΕΠ). Την περίοδο 2000-2014 το κράτος επιχορήγησε τα ασφαλιστικά ταμεία με το ποσό των 201 δις ευρώ. Αν αφαιρέσουμε τις δαπάνες για ΟΑΕΔ, ΕΟΠΠΥ, ΟΠΑΔ, καθώς και για την εξόφληση χρεών των Ταμείων προς τα νοσοκομεία του ΕΣΥ, οι κρατικές επιχορηγήσεις για συντάξεις ήταν 169 δις ευρώ. Σχεδόν το μισό δημόσιο χρέος.

Δεν πρέπει να έχουμε καμία αμφιβολία ότι το ασφαλιστικό είναι το μεγάλο πρόβλημα σήμερα, είναι αυτό που οδήγησε τη χώρα στην χρεωκοπία και η κύρια αιτία που δεν αφήνει τη χώρα να βγει από αυτή.

Τα επόμενα χρόνια οι κρατικές δαπάνες για συντάξεις θα μειωθούν ως αποτέλεσμα των μνημονιακών υποχρεώσεων. Αν σε αυτά προσθέσει κάποιος τη γήρανση του πληθυσμού, τις σύγχρονες μορφές ευέλικτης εργασίας που θα πληρώνουν λιγότερες εισφορές, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το μέλλον του διανεμητικού ασφαλιστικού συστήματος παρουσιάζεται άκρως ανησυχητικό. Όλα τα παραπάνω αποτυπώνονται και στην ετήσια Έκθεση του ΟΟΣΑ 2017 για τις συντάξεις το 2017, όπου καταγράφονται με λεπτομέρειες οι προκλήσεις για την οικονομική βιωσιμότητα και επάρκεια των ασφαλιστικών συστημάτων. Τα προβλήματα δεν θα λυθούν με ευχολόγια, αλλά με τολμηρές λύσεις.

Προφανώς μια πορεία ανάπτυξης και δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας στην πατρίδα μας, μείωσης της εισφοροδιαφυγής και καταπολέμησης της μαύρης εργασίας είναι καλοδεχούμενη, θα δώσει μία ανάσα, αλλά δεν θα λύσει με βιώσιμο τρόπο και μακροπρόθεσμα το πρόβλημα, όσο τα δημογραφικά δεδομένα παραμένουν αρνητικά. Αυτή τη στιγμή ζητάμε από την οικονομία να πληρώνει τις συντάξεις, αντί να κάνουμε το αντίθετο. Να απελευθερώσουμε πόρους, να πάει καλά οικονομία για να δώσει καλύτερες συντάξεις.

Κατά την προσωπική μου άποψη, πλέον ήρθε η ώρα να θέσουμε ευθέως ζήτημα αλλαγής του συνταξιοδοτικού συστήματος. Να τολμήσουμε και εμείς, όπως και άλλες χώρες τη σταδιακή μετάβαση από το διανεμητικό σύστημα που πνέει τα λοίσθια, στο κεφαλαιοποιητικό μαζί με εθνική σύνταξη.

Ένα νέο συνταξιοδοτικό, στην τελική του εφαρμογή θα έχει τα ακόλουθα χαρακτηριστικά:

Φυσικά σε ένα τέτοιο σύστημα, δεν μπορούμε να πάμε αύριο το πρωί. Έχει μια δεκαετή τουλάχιστον μεταβατική περίοδο, όπου εκεί θα χρειαστεί χρηματοδότηση. Όμως εκεί πρέπει κατά την προσωπική μου άποψη να εστιάσουμε. Στο κόστος της, στην περίοδο κάλυψής της και στα χρήματα που θα απαιτηθούν για αυτή τη μεταβατική περίοδο. Αυτή πρέπει να είναι η νέα, δική μας ατζέντα με τους δανειστές μας.

Όμως η αναπτυξιακή διάσταση μιας τέτοιας βαθιάς μεταρρύθμισης είναι εξαιρετικά σημαντική. Δεν χρειάζεται επιβεβαίωση από τον πολλαπλασιαστή του ΔΝΤ για την επίπτωση των ασφαλιστικών εισφορών στην ανάπτυξη. Αρκεί ο καθένας, εργοδότης, ελεύθερος επαγγελματίας ή εργαζόμενος, να φανταστεί ένα κόσμο όπου οι ασφαλιστικές εισφορές δεν θα βαρύνουν τόσο πολύ το κόστος εργασίας.